[anatta]

Bước thứ chín trong kinh Anapanasati mô tả một “sinh thể” rất quan trọng viếng thăm tâm trí tĩnh lặng – đó là dấu hiệu – tiếng Pali có nghĩa là “dấu hiệu”. Một dấu hiệu là phản ảnh của tâm trí. Cho nên bước này gọi là citta – patisamvedi, “thể nghiệm tâm”, và đạt được bằng cách buông bỏ cơ thể, ý nghĩ, và cả năm giác quan (bao gồm ý thức về hơi thở) để chỉ còn một dấu hiệu về tâm đẹp đẽ, một dấu hiệu. Đối tượng của tâm trí thanh tịnh này là một vật rất thật trong tâm cảnh, và khi nó xuất hiện lần đầu tiên nó rất là lạ lùng. Đối với hầu hết các thiền sinh, niềm vui tinh thần này được tri giác như là một ánh sáng đẹp đẽ. Nhưng không phải là ánh sáng. Mắt của ta đã nhắm, nhận thức qua thị giác đã vắng mặt. Các thiền sinh khác mô tả sự xuất hiện của tâm lần đầu tiên này như là một sự yên tĩnh trầm lắng hay an lạc vô biên. Nó được nhận thức như một ánh sáng hay cảm giác bởi vì người ta không thể nào xác định cho đúng đắn được.

Có hai khuyết điểm của dấu hiệu làm ngăn cản sự tiến bộ, đó là dấu hiệu (nimitta) quá mờ nhạt hay dấu hiệu không ổn định. Để giải quyết hai vấn đề này. Đức Phật dạy bước thứ mười và mười một của anapanasati là chiếu sáng nimitta và duy trì nimitta. Tôi dùng chữ “chiếu sáng” để diễn tả từ Pali abhippamodayam cittam, nghĩa đen là “cho tâm niềm vui” Tâm trí càng có nhiều niềm vui thì dấu hiệu càng sáng chói. Để nhập định, dấu hiệu phải là vật sáng nhất mà bạn từng thấy trong đời.

Khi một dấu hiệu phát khởi trong khi thiền định nhưng có vẻ mờ nhạt thì trong bước thứ mười có bốn cách tiến hành. Tập trung vào trung tâm của dấu hiệu. Dù dấu hiệu có mờ bao nhiêu đi nữa thì phần trung tâm vẫn sáng hơn phần ngoại vi. Bằng cách nhẹ nhàng hướng tầm nhìn về phía trung tâm dấu hiệu, phần sáng ở giữa sẽ mở rộng ra. Tiếp tục nhìn vào đó thì càng lúc càng thấy sáng.

Bằng cách đi vào trung tâm, rồi phần trung tâm của trung tâm, và cứ tiếp tục như thế thì dấu hiệu mờ nhạt sẽ trở nên sáng rực rỡ và thường thường sẽ “bùng nổ” về độ sáng trong suốt thời gian thiền định. Hãy chú ý hết sức vào giây phút hiện tại. Mặc dầu sự tỉnh thức về giây phút hiện tại là một phần trong sự chuẩn bị thời công phu, đến giai đoạn này sự chú ý thường nhạt nhoà xung quanh giây phút hiện tại. Theo kinh nghiệm riêng của tôi, một sự nhắc nhở nhẹ nhàng tập trung sắc bén hơn vào giây phút hiện tại sẽ thắp sáng chánh niệm và làm rạng rỡ thêm dấu hiệu, không còn hiện tượng mờ nhạt. Hãy mỉm cười với dấu hiệu. Hãy nhớ rằng dấu hiệu là một phản chiếu tâm trí bạn. Thế nên nếu tâm trí mỉm cười thì dấu hiệu sẽ cười đáp lại. Nếu bạn chưa hiểu mỉm cười với dấu hiệu nghĩa là thế nào thì hãy soi gương, mỉm cười, rồi ghi nhớ hình ảnh ấy trong tâm trước khi lặp lại trước dấu hiệu. Đôi khi ta đi gặp dấu hiệu quá sớm, và tốt hơn là nên phát khởi một sự quyết tâm nhẹ nhàng ở lại với hơi thở đẹp đẽ lâu hơn một chút.

Khuyết điểm thứ hai làm cản trở thể nghiệm thiền định sâu là tính không ổn định của dấu hiệu. Nó không đứng yên mà biến mất rất nhanh. Để xử lý việc này, Đức Phật dạy bước thứ mười một của anapanasati, gọi là samadaham, nghĩa là “làm an tịnh tâm ý” và ở đây có nghĩa là “duy trì sự chú ý vào dấu hiệu”.

Thông thường vào những lần xuất hiện đầu tiên, dấu hiệu chỉ loé sáng lên rồi biến mất hoặc di chuyển xung quanh tâm điểm chú ý. Dấu hiệu mạnh mẽ, rực rỡ sẽ tồn tại lâu hơn dấu hiệu mờ nhạt, yếu ớt cho nên Đức Phật dạy chúng ta bước chiếu sáng dấu hiệu trước khi duy trì dấu hiệu. Đôi khi chiếu sáng dấu hiệu cũng đủ để duy trì nó – vì dấu hiệu trở nên sáng rỡ cho nên lôi cuốn sự chú ý trong một khoảng thời gian lâu hơn. Tuy nhiên, ngay cả một dấu hiệu sáng rỡ cũng có thể không ổn định, vì vậy mới có những phương pháp để duy trì sự chú ý vào dấu hiệu.

Một lần nữa, sự sợ hãi hay phấn khích cũng dẫn đến sự mất ổn định của dấu hiệu. Đó là khi bạn phản ứng hơi thái quá thay vì quan sát một cách thụ động. Thể nghiệm dấu hiệu vào những lần đầu cũng giống như khi bạn tập đi xe đạp vậy. Bạn thường nắm ghi – đông quá chặt, như tôi, đến độ các khớp ngón tay trắng bệch ra. Và vì quá căng thẳng tôi hay bị ngã. Sau đó – sau nhiều lần bị bầm dập – tôi mới nghiệm ra rằng, tay cầm càng mềm dịu thì càng dễ giữ thăng bằng. Tượng tự như thế, chẳng bao lâu bạn sẽ học được cách thư giãn, không giữ quá chặt. Bạn sẽ thấy rằng càng buông lơi sự điều khiển thì càng duy trì dấu hiệu được lâu.

Dấu hiệu tốt là dấu hiệu có màu sắc rực rỡ mà bạn chưa từng thấy. Chẳng hạn nếu bạn thấy dấu hiệu màu xanh thì, không phải là màu xanh thông thường, mà là màu xanh thẫm, xanh ngắt, màu xanh đẹp nhất mà bạn từng thấy. Dấu hiệu tốt, hoặc theo tôi là “có lợi lạc”, là loại rất ổn định, hầu như bất động. Khi bạn thể nghiệm một dấu hiệu đẹp đẽ, ổn định thì bạn đang ở bên bờ của cảnh giới các tầng lớp định sâu.

Bước thứ mười hai của anapanasati gọi là vimocayam cittam, “làm cho tâm trí được giải thoát”. Lúc này đây bạn sẽ có một thể nghiệm mà sau đó bạn có thể mô tả theo hai cách. Một là bạn cảm thấy bị chìm hay lặn vào dấu hiệu, hai là dấu hiệu với ánh sáng toả rạng và cảm giác sung sướng bao trùm lấy bạn. Bạn không làm chuyện ấy. Nó chỉ xảy ra như là kết quả của sự buông bỏ mọi hành động.

Bạn đi vào định bằng cách giải thoát tâm lý. Đức Phật dạy rằng các tầng mức định là các giai đoạn giải thoát. Tâm lý bây giờ được giải thoát khỏi cơ thể và năm giác quan. Bạn không nghe được gì, không nói được gì, nhưng tỉnh thức, an nhiên và vững chãi như một tảng đá.

Jhana sẽ kéo dài trong một thời gian lâu. Nếu nó chỉ kéo dài một vài phút thì không đáng gọi là jhana. Các tầng định sâu thường kéo dài nhiều tiếng đồng hồ. Một khi đã ở trong định thì không có chọn lựa nào khác. Người ta sẽ xuất định chỉ sau khi tâm lý đã sẵn sàng. Mỗi jhana là một tình trạng ý thức tĩnh lặng và tràn đầy an lạc mà tự bản chất vốn kéo dài rất lâu. Đó không phải là một trạng thái xuất thần mà là tỉnh giác cao độ. Tôi nói như thế để bạn có thể biết được kinh nghiệm mà bạn trải qua là thật hay tưởng tượng.

Rất nhiều người khi đạt tới định một vài lần đều muốn trở thành một tu sĩ. Thế giới bên ngoài không còn hấp dẫn nữa. Các mối quan hệ, nghệ thuật, âm nhạc, phim ảnh, tình dục, danh vọng, của cải,v.v. tất cả đều không là gì, chúng mất sức lôi cuốn so với một tâm trí được giải thoát. Ngoài hỷ lạc còn có gì đó hơn thế nữa. Đức Phật gọi là uteri – manusa, cái gì đó vượt lên kinh nghiệm thông thường. Người cũng xem hạnh phúc của jhana tương tự như hạnh phúc của sự giác ngộ, mà người gọi là sambodhi sukha, phúc lạc của sự giác ngộ.

Như thế khi bạn trải qua các giai đoạn này, mười hai bước đầu tiên của anapanasati, bạn sẽ tiến vào jhana.

Phần lớn vũ trụ mà bạn từng nghĩ là thiết yếu đã chấm dứt, và bạn ở trong một không gian hoàn toàn khác.

Bốn bước cuối cùng của kinh Quán Niệm Hơi Thở liên quan đến giai đoạn thiền sinh xuất định. Sau khi ra khỏi thể nghiệm đầu tiên về jhana, bạn không thể không nghĩ, “Ồ! Đó là gì thế nhỉ?”. Vì thế, điều đầu tiên bạn cần làm là nhớ lại jhana, xem xét kinh nghiệm ấy và bạn sẽ cố gắng diễn tả nó bằng lời. Hãy tự hỏi mình, “Nó phát khởi như thế nào? Mình đã làm gì đặc biệt không? Mình cảm thấy như thế nào khi ở trong jhana? Tại sao lại có cảm giác như thế? Còn bây giờ mình cảm thấy gì? Tại sao lại an lạc như thế?”. Tất cả những suy nghĩ như thế sẽ đến tuệ giác sâu sắc.

Bạn sẽ thấy rằng từ ngữ hay nhất để giải thích lý do tại sao jhana xảy ra là “buông bỏ”. Đây là lần đầu tiên bạn thật sự buông bỏ. Không phải buông bỏ những gì bạn dính mắc, mà buông bỏ cái gây ra sự dính mắc. Bạn buông bỏ con người hành động. Bạn buông bỏ bản ngã. Bản ngã rất khó buông bỏ bản ngã, nhưng qua các bước thực hành này bạn đã làm được. Và đó là phúc lạc.

Bước đầu tiên trong bốn bước cuối cùng, bước thứ mười ba, là quán chiếu về anica, thường được dịch là “vô thường”. Điều quan trọng cần làm sau thể nghiệm sâu sắc về định là quán chiếu để thấy trước đây có một cái gì đó thường có mặt bên trong tâm lý mà bạn chưa bao giờ để ý – cái gọi là “bản ngã”. Trong định, nó biến mất. Hãy chú ý điều đó.

Bạn sẽ nhận ra sự thật về vô ngã (anatta) một cách sâu sắc mà nhận thức ấy sẽ đưa bạn đi trên con đường dẫn đến giác ngộ.

Nếu quán chiếu về vô thường chưa thật sâu thì bước mười bốn, là viraga, sự tàn hoại của mọi vật. Đấy là lúc mọi sự vật đều biến mất. Bạn đã thấy nhiều thứ biến mất khi nhập vào trạng thái định – có thứ rất gần gũi với bạn đến độ bạn thường cho rằng nó là một thành phần thiết yếu trong con người của bạn. Tất cả đều tan biến ở trong định. Bạn thể nghiệm sự tàn hoại của chính mình.

Quán chiếu thứ ba sau khi xuất định, là về nirodha, hay sự chấm dứt. Cái gì có trước đây đã tồn tại bây giờ đã chấm dứt, biến mất, ra đi, để lại một khoảng trống! Sự trống rỗng đó chỉ có thể biết được trong trạng thái định. Phần lớn vũ trụ mà bạn từng nghĩ là thiết yếu đã chấm dứt, và bạn ở trong một không gian hoàn toàn khác.

Quán chiếu cuối cùng mô tả trong anapanasati sutta là về một từ kỳ diệu: patinisagga, “buông bỏ, xả bỏ”. Trong bối cảnh này, patinisagga là từ bỏ không phải cái “ngoài kia” mà “ở trong này”. Nhiều người xem Phật giáo là xa lìa thế gian, từ bỏ thế giới ở ngoài kia. Nhưng patinisagga là buông bỏ thế giới bên trong, buông bỏ con người hành động và thậm chí là con người tri giác. Nếu bạn nhìn kỹ, bạn sẽ thấy những gì xảy ra trong trạng thái định không chỉ là buông bỏ thế giới bên ngoài mà còn buông bỏ thế giới bên trong, đặc biệt là buông bỏ con người hành động, ý chí, con người kiểm soát. Tuệ giác này đem đến rất nhiều hỷ lạc, rất nhiều thanh tịnh, rất nhiều giải thoát, rất nhiều phúc lạc. Bạn đã tìm thấy con đường dẫn đến chấm dứt khổ đau.

Đấy là cách Đức Thế Tôn hướng dẫn phép quán niệm hơi thở. Đó là một sự thực tập, bắt đầu bằng cách ngồi xuống ở một nơi yên tĩnh, trên một chỗ ngồi thoải mái, đặt chánh niệm ra trước mặt, và quán sát hơi thở. Từng bước, từng bước – các bước mà bây giờ bạn biết là nằm trong khả năng của mình – bạn có thể đạt được những trạng thái hỷ lạc sâu sắc đó gọi là định.

Khi bạn xuất định, bạn quán chiếu bốn điều, đó là tính vô thường hay không chắc chắn của mọi sự vật, sự tàn hoại của mọi vật, sự chấm dứt của bản ngã, và sự buông bỏ mọi thứ “trong đây”. Và khi bạn quán chiếu về những điều này sau thể nghiệm về định thì một điều gì đó sẽ xảy ra. Tôi thường nói rằng định là thuốc súng và quán chiếu là que diêm. Nếu bạn đặt hai thứ gần nhau, chắc chắn sẽ có một vụ nổ lớn ở đâu đó. Đó chỉ là vấn đề thời gian.


(Tạp Chí Văn Hóa Phật Giáo số 42)
Thư Viện Hoa Sen