[Be 3]

Huyền thoại Chú Hoả



Dù được nhắc tới rất nhiều trong các tài liệu nhưng nhân thân Chú Hỏa vẫn bao phủ lớp "mây mù" mà đến nay vẻ như vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng

Người sống lâu ở TP HCM hẳn nhớ câu: "Nhất Sỹ (tức Huyện Sỹ, ông Lê Phát Đại, ông ngoại Hoàng hậu Nam Phương), nhì Phương (Đỗ Hữu Phương, tức tổng đốc Phương, người Hoa), tam Xường (còn gọi là bá hộ Xường, tên thật là Lý Long Quan, người Hoa, vua lúa gạo), tứ Hỏa".

Vinh Viễn Đường, Huỳnh Văn Hoa hay Hứa Bổn Hòa?

Tứ Hỏa tức là "Chú Hỏa" - người mà sử sách ghi từng nắm giữ 40% chủ quyền bất động sản Sài Gòn - Chợ Lớn một thời, dù chỉ xếp ở chót bảng.

Khi chấp bút viết về nhân vật "Chú Hỏa" truyền kỳ này, tôi mới phát hiện ra người này từ họ tên, gia tộc, mồ mả, hậu duệ đều bao phủ lớp "mây mù" mà đến nay vẻ như vẫn chưa có câu trả lời thỏa đáng.

Tôi từng nêu giả thuyết người chủ ban đầu Đại Thế Giới ở TP HCM một thuở rất có thể là Huỳnh Vinh Viễn (Vinh Viễn Đường). Tuy vấn đề này còn có nghi vấn nhưng tòa nhà đồ sộ Kim Tiền Lâu ngay bên phải Đại Thế Giới thuộc quyền Huỳnh Vinh Viễn là rõ ràng. Ngoài ra, quần thể Thất Tinh Lâu ở đường Lý Thái Tổ (quận 10 bây giờ) thì Phường Hào Sĩ ở số 106 Trần Hưng Đạo (quận 5) bây giờ, việc bảo tồn cũng cho thấy nó vô cùng quý giá...

Nhưng đã có cuộc khảo cứu nghiêm túc cho thấy cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, ở Sài Gòn - Chợ Lớn có tới 30.000 căn thuộc quyền sở hữu của Huỳnh Vinh Viễn. Lúc đó, dân cư Sài Gòn - Chợ Lớn chỉ khoảng 500.000 người. Với 30.000 căn nhà thì chiếm gần nửa Sài Gòn - Chợ Lớn. Vậy thì Huỳnh Vinh Viễn là ai mà lại có thể "một tay che hết nửa bầu trời" như vậy?

Năm 1960, cố học giả Vương Hồng Sển viết trong "Sài Gòn năm xưa" về Chú Hỏa: "Hui Bon Hoa, tục danh "Chú Hỏa". Sớm nhập tịch Pháp nên ký âm theo Pháp ngữ làm vậy rồi gọi như vậy cho đến đời đời, không rõ theo Hán tự hà danh hà tánh?". Nói khác đi, vào năm 1960, học giả uyên bác như Vương Hồng Sển vẫn chưa rõ danh tính Chú Hỏa.

Năm 2014, trên trang blog "Tây Cống cố sự quán" (Căn nhà ghi chuyện cũ ở Sài Gòn), tác giả Chen Bickun công bố một bài viết bằng tiếng Anh mà tôi rất để ý. Đó là bài "The True Story of Hui Bon Hoa and Uncle Hoa’s Mansion" (Sự thật về Hui Bon Hoa và Chú Hỏa) dựa vào tư liệu do chính dòng họ Hui Bon Hoa đang sinh sống ở Paris - Pháp cung cấp.

Theo đó, Chú Hỏa (1845-1901) tên thật là Huỳnh Văn Hoa, vốn người làng Văn Tang, huyện Tư Minh, tỉnh Phước Kiến, nay thuộc TP Hạ Môn, tỉnh Phước Kiến - Trung Quốc. Ông sang Việt Nam khoảng năm 1863. Sở dĩ Chú Hỏa được gọi với tên là Hui Bon Hoa vì khi nhập quốc tịch Pháp, ông vốn là tín đồ đạo Công giáo nên đã lấy tên Pháp là Jean Baptiste Hui Bon Hoa. Trong đó, Hui Bon Hoa chính là tên Huỳnh Văn Hoa của ông được ký âm theo phương ngữ Phước Kiến. Về sau, các con cháu của ông đều mang họ Hui Bon Hoa nhưng chỉ khác tên Pháp đứng đầu. Theo thói quen, người Việt gọi tên cuối cùng, sau họ và chữ lót, nên Chú Hỏa trở nên huyền bí với vô vàn hóa thân.

Chung lưng đấu cật

Tình cờ, một ghi chép của Bảo tàng Hoa kiều TP Tuyền Châu (tỉnh Phước Kiến - Trung Quốc) khiến tôi chú ý vì cho thấy sự tích sớm nhất về quá trình làm giàu của Chú Hỏa. Bia mộ chí của vợ ông - Nhất phẩm Trịnh thái phu nhân - ghi: "Ở Việt Nam có khoảnh đất Hậu Phương Lan, ngang dọc mỗi bề cả chục ngàn thước, bỏ hoang đã lâu, ông đã quyết mua bằng được. Nay tình hình đổi khác, ngựa xe tấp nập, giao thông tỏa khắp mọi nẻo, trở thành nơi sầm uất, giá đất tăng cả trăm lần... Mở ra đại kế trăm năm, ắt phải có tầm nhìn hơn người".

Rồi theo khảo cứu của tôi, "Hậu Lan Phương" chính là "cầu Ông Lãnh" phát âm theo tiếng Phước Kiến, vùng đất được giới hạn bởi các con đường Trần Hưng Đạo, Yersin, Đề Thám và đại lộ Võ Văn Kiệt, mở đầu cho sự nghiệp bất động sản của Chú Hỏa. Trụ sở Tổng Công ty Hui Bon Hua và các con cũng nằm trên khu vực đó. Bằng cách mua trước những khu đất sắp quy hoạch, xem ra mẹo làm giàu Chú Hỏa cũng chẳng khác gì thời nay. Vậy thì khi nói về Sài Gòn xưa, những người như ông, dù từ phương nào đến, cũng chung lưng đấu cật, sẻ chia, thậm chí là tiên phong góp phần tạo ra bộ mặt Sài Gòn - Chợ Lớn. Bây giờ không còn nhiều nhưng đi đâu cũng thấy dấu ấn của ông còn lại, mà dãy nhà góc đường Võ Văn Kiệt - Phó Đức Chính chẳng hạn thì nay vẫn còn khá nguyên vẹn.

Bằng cách "đón gió" như trên, Chú Hỏa đã mua cả vùng đất sình lầy đối diện Quảng trường Quách Thị Trang ngày nay. Ít năm sau, người Pháp xây chợ Bến Thành, khu này trở nên tấc đất tấc vàng. Nhiều người vẫn giữ được hình ảnh dãy phố 1 trệt 1 lầu đối diện Quảng trường Quách Thị Trang thời Pháp thuộc, phía sau bến xe buýt, nay đã bị giải tỏa.

Một khu nhà được cho là có nguồn gốc từ Chú Hỏa (góc đường Võ Văn Kiệt - Phó Đức Chính, TP HCM) đến nay còn được giữ gìn khá nguyên vẹn

"Tuy làm giàu cho họ đã đành nhưng cũng giúp ích rất nhiều cho sự mở mang thịnh vượng kinh tế miền Nam và bộ mặt Sài Gòn" - học giả Vương Hồng Sển đã đúc kết như vậy trong cuốn "Sài Gòn năm xưa (NXB Khai Trí, Sài Gòn - 1969). Tôi cũng sưu tầm được một số tư liệu cho thấy trong suốt quá trình kinh doanh, Chú Hỏa còn luôn biết chia sẻ với cộng đồng cũng như giới cầm quyền đương thời qua việc hiến tặng hàng loạt công trình phúc lợi xã hội mà lưu danh đến tận ngày nay như: Bệnh viện Đa khoa Sài Gòn, Bệnh viện Phụ sản Từ Dũ, Trường THCS Minh Đức (quận 1), Bệnh viện Nguyễn Trãi (quận 5)… Phần lớn các công trình đều có góp sức của các con Chú Hỏa nhưng người ta đã quen gộp chung dưới tên Chú Hỏa.

Nhiều cuộc khảo cứu cho rằng dù một phần lớn phố xá Sài Gòn thời ấy là của Công ty Hui Bon Hoa làm chủ nhưng công ty này được tiếng là "rất biết điều" và không bao giờ làm khó người làm mướn. Theo tìm hiểu sâu của tôi, Chú Hỏa rành rẽ về kinh doanh và từ thiện. Với hơn 30.000 căn nhà cho thuê, có hệ thống quản lý hoàn chỉnh theo nhiều tầng nấc. Ngoài tiền thuê nhà hằng tháng, người thuê còn phái đóng tiền cọc không hoàn lại và tiền sang nhượng (thù tục phí) khá cao, không "dễ chịu" chút nào và người thuê cũng không cách nào "xù".

Năm 1901, trong lúc cùng vợ về thăm Trung Quốc, Chú Hỏa đột ngột qua đời và được chôn cất ngay tại Tuyền Châu, hưởng dương 56 tuổi. Lúc đó, sử sách ghi chép là vào cuối đời Mãn Thanh, ông được truy phong hàm Nhất phẩm, có quyền "nộp thóc ghi tên Thái học", vợ ông được tôn xưng Nhất phẩm phu nhân.

Tôi cố gắng sưu tầm nhưng vẫn không tìm thấy hình ảnh mộ ông ở Tuyền Châu. Theo tư liệu của Bảo tàng Hoa kiều Tuyền Châu thì năm 1901 Chú Hỏa mất ở Sài Gòn, mộ vợ ông thì ở Tuyền Châu, chẳng lẽ ông còn phiêu bạt trời Nam?

 ST